Makine ve endüstri alanında bilirkişi, bir makinenin, tezgâhın ya da üretim tesisinin teknik durumunu ve bir arızanın nedenini inceler. Uyuşmazlık çoğu zaman satılan ya da kurulan bir makinenin sözleşmede vaat edilen işi görüp görmediği sorusundan doğar.

Makine bilirkişisi ne iş yapar?
Makineyi ya da tesisi yerinde inceler, arızanın nereden başladığını ve nedenini araştırır, makinenin teknik şartnameye ve kılavuzdaki değerlere uygun çalışıp çalışmadığını değerlendirir.
İncelemede ilk bakılan şey çoğu zaman arızalı parçadır. Kırılma yüzeyi, aşınma izi, yanık ya da sarma belirtisi arızanın türü hakkında bilgi verir. Ardından bakım defteri, servis formları, kontrol panelindeki arıza kayıtları ve kullanım kılavuzundaki çalışma sınırları okunur. Bir CNC tezgâhının hassasiyeti ya da bir kompresörün kapasitesi tartışılıyorsa deneme çalıştırması ve ölçüm yapılabilir. Makine arızadan sonra onarılmış ya da parçalar atılmışsa inceleme fotoğraf ve kayıtlarla sınırlı kalır.

Makine bilirkişi raporu neleri içerir?
Makinenin kimlik bilgileri, incelemenin yapıldığı yer ve koşullar, yapılan ölçüm ve denemeler, arızanın nedenine ilişkin tespit ve bu tespitin dayandığı bulgular raporun temel bölümleridir.
Rapor makinenin markası, modeli, seri numarası ve imal yılıyla başlar. İnceleme anında makinenin çalışır durumda olup olmadığı, hangi parçaların söküldüğü ve hangi ölçüm aletlerinin kullanıldığı yazılır. Arızanın üretimden, montajdan ya da kullanım ve bakım hatasından kaynaklanıp kaynaklanmadığı sorulduğunda raporun her ihtimali hangi bulguyla ele aldığını göstermesi beklenir. Üretim kaybı soruluyorsa makinenin durduğu süre ve bu sürede yapılamayan üretim belgelerle hesaplanır.
Hangi dosyalarda makine ve endüstri bilirkişisine başvurulur?
Ayıplı makine satışı ve kurulum uyuşmazlıkları, üretim hattı arızası nedeniyle açılan tazminat davaları, iş makinesi hasarları, finansal kiralama konusu makinenin değeri ve makine kaynaklı iş kazaları başlıca örneklerdir.
Ticari satışlarda alıcı, teslim edilen pres ya da ambalaj makinesinin sözleşmedeki kapasiteye ulaşmadığını ileri sürebilir. Tüketici ilişkisinde ayıplı mala ilişkin hükümler 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanunda yer alır. İş makinesi ve forklift hasarlarında hasarın nedeni ve onarım bedeli, icra ve iflas dosyalarında ise makine parkının değeri sorulabilir. Kurulumu yapılan bir üretim hattında arızanın makineden mi, besleme, elektrik ya da hava tesisatından mı kaynaklandığı da sık sorulan konulardandır; bu durumda tesisatın projesi ve devreye alma tutanakları da okunur. Kiralanan iş makinelerinde makinenin teslim ve iade anındaki durumu karşılaştırılır. Asansör, vinç ve kaldırma ekipmanlarında ise periyodik kontrol raporlarının içeriği, bakım firmasının kayıtları ve kullanılan halat, fren ve emniyet tertibatının durumu incelenir. Bu dosyalarda ilgili standartların hangi sürümünün o tarihte geçerli olduğu da önem taşıyabilir. Araç ve makine dosyalarında teknik incelemenin hangi noktalara odaklandığı araç ve makine mütalaası sayfasında, araç hasarının değerlendirilmesi hasar ve değer kaybı rehberinde anlatılıyor.

Makine bilirkişi raporuna itirazda teknik olarak neye bakılır?
Makinenin gerçekten yerinde incelenip incelenmediğine, arıza nedenine ilişkin görüşün hangi ölçüm ya da bulguya dayandığına ve arızadan sonra yapılan onarımların hesaba katılıp katılmadığına bakılır.
Raporlarda görülen bir eksiklik, makinenin hiç çalıştırılmadan yalnız fatura ve yazışmalar üzerinden değerlendirilmesidir. Bir diğeri, arızadan sonra değiştirilen parçaların arıza anındaki durum gibi kabul edilmesidir. Benzer modelde aynı arızanın tekrarlayıp tekrarlamadığı, üreticinin teknik bültenleri ve bakım aralıklarına uyulup uyulmadığı da tartışmaya açılabilir. Ayıbın hukuken bulunup bulunmadığı ve sonuçları teknik incelemenin değil mahkemenin konusudur.
Makine bilirkişisi nasıl olunur?
Makine ve endüstri alanında mesleki deneyimi olanlar Bilirkişilik Bölge Kurullarının ilan ettiği dönemde başvurur; bilirkişilik temel eğitimini tamamlamış olmak aranır.
Başvuru ve eğitim süreci Bilirkişilik için bilinmesi gerekenler sayfasında özetleniyor.
Sık sorulan sorular
Arızalı parça incelemede neden önemlidir?
Kırılma ya da aşınma yüzeyi arızanın türü hakkında en çok bilgi veren bulgudur. Parça atıldığında değerlendirme fotoğraf ve kayıtlarla sınırlı kalır.
Makine incelemesi yerinde mi yapılır?
Makinenin çalışması ya da kapasitesi tartışılıyorsa çoğunlukla yerinde inceleme yapılır. Belge üzerinden cevaplanabilecek sorularda dosya üzerinden inceleme de mümkündür.
Üretim kaybı nasıl hesaplanır?
Makinenin durduğu süre, bu sürede yapılamayan üretim miktarı ve bunun değeri işletme kayıtlarıyla karşılaştırılır. Hesabın dayandığı kayıtlar raporda gösterilir.